სოფლის მეურნეობის პროდუქციის ერთეულის ღირებულების ინდექსი — მეთოდოლოგიური სახელმძღვანელო

📚

გამოყენებული წყაროები

საერთაშორისო მეთოდოლოგიური სახელმძღვანელოები

წინამდებარე მეთოდოლოგიური სახელმძღვანელო შემუშავებულია საქსტატის მიერ საერთაშორისოდ აღიარებული მეთოდებისა და პრაქტიკის გათვალისწინებით და ეფუძნება შემდეგ სახელმძღვანელოებს:

„მწარმოებელთა ფასების ინდექსის სახელმძღვანელო: თეორია და პრაქტიკა", საერთაშორისო სავალუტო ფონდი, ვაშინგტონი, 2004.
„Producer Price Index Manual : Theory and Practice", International Monetary Fund, 2004.
პასუხისმგებელი უწყებები: შრომის საერთაშორისო ორგანიზაცია, საერთაშორისო სავალუტო ფონდი, ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაცია, გაერო-ს ევროპის ეკონომიკური კომისია, მსოფლიო ბანკი.
https://www.imf.org/...
„მეთოდოლოგიური სახელმძღვანელო მწარმოებელთა ფასების ინდექსებისთვის მრეწველობაში, ევროსტატი, 2012."
„Handbook on industrial producer price indices (PPI)", Eurostat, 2012.
პასუხისმგებელი უწყებები: ევროკავშირის სტატისტიკის ოფისი (ევროსტატი), ევროპული კომისია.
https://ec.europa.eu/eurostat/...

📋

1. შესავალი

1.1 სოფლის მეურნეობის პროდუქციის ერთეულის ღირებულების ინდექსი და მისი გამოყენება

სოფლის მეურნეობის პროდუქციის ერთეულის ღირებულების ინდექსი წარმოადგენს საანგარიშო პერიოდში ქვეყნის მასშტაბით სასოფლო მეურნეობების მიერ რეალიზებული პროდუქციის ფასების საშუალო დონის ცვლილებას საბაზო პერიოდთან შედარებით.

ინდექსი მოიცავს შემდეგ პროდუქტებს:

ერთწლოვანი სასოფლო-სამეურნეო კულტურები (ხორბალი, სიმინდი, მზესუმზირა, კარტოფილი და სხვ.);
მრავალწლოვანი კულტურები (ყურძენი, ხილი, თხილი, კაკალი და სხვ.);
ცოცხალი ცხოველები და ცხოველური წარმოშობის პროდუქტები (მსხვილფეხა და წვრილფეხა საქონელი, თაფლი, რძე და სხვ.).

სოფლის მეურნეობის პროდუქციის ერთეულის ღირებულების ინდექსის სტრუქტურა შეესაბამება საქმიანობის სახეობათა მიხედვით პროდუქციის სტატისტიკური კლასიფიკატორის (CPA 2008) ევროპულ სტანდარტს. CPA-ის შესაბამისად მოცულია A-სექციის (სოფლის, სატყეო და თევზის მეურნეობის პროდუქცია) 01.1 (ერთწლოვანი კულტურები), 01.2 (მრავალწლოვანი კულტურები) და 01.4 (ცოცხალი ცხოველები და ცხოველური წარმოშობის პროდუქტები) ჯგუფები.

სოფლის მეურნეობის პროდუქციის ერთეულის ღირებულების ინდექსი გამოიყენება შემდეგი მიზნებისათვის:

ინდექსი ასრულებს მნიშვნელოვან როლს სხვადასხვა ეკონომიკური მაჩვენებლის დეფლირების პროცესში;
ინდექსი არის ანალიტიკური ინსტრუმენტი ბიზნესის სფეროს წარმომადგენლებისა და მკვლევარებისთვის.

1.2 სოფლის მეურნეობის პროდუქციის ერთეულის ღირებულების ინდექსის დაფარვა და დასაკვირვებელი ფასები

ინდექსის გაანგარიშებისათვის საჭირო მონაცემების წყაროა სასოფლო მეურნეობათა გამოკვლევა. გამოკვლევის შედეგად მიიღება მონაცემები ქვეყნის მასშტაბით პირუტყვისა და ფრინველის სულადობის, ფუტკრის ოჯახების რაოდენობის, მეცხოველეობის პროდუქტების წარმოების, საშუალო წველადობის, პირუტყვის საშუალო ნამატის, ერთწლიანი სასოფლო-სამეურნეო კულტურების ნათესი და აღებული ფართობების, წარმოებისა და საშუალო მოსავლიანობის შესახებ, მრავალწლოვანი კულტურების წარმოების, ასევე ზემოთ ჩამოთვლილი პროდუქტების რეალიზაციის შესახებ.

ინდექსის გაანგარიშებისათვის გამოყენებული სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის ერთეულების ღირებულება წარმოადგენს მითითებულ პერიოდში სასოფლო მეურნეობათა მიერ რეალიზებული მემცენარეობის ან/და მეცხოველეობის პროდუქციის ჯამური ღირებულებისა და რეალიზაციის ჯამური მოცულობის ფარდობას. აღნიშნული მაჩვენებელი ასახავს სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის საშუალო ღირებულებას ფერმის კართან.

დასაკვირვებელი პროდუქციის და სასოფლო მეურნეობების შერჩევა

დასაკვირვებელი მეურნეობების შერჩევის სახით გამოიყენება სოფლის მეურნეობისა და გარემოს სტატისტიკის მიერ გამოყენებული შერჩევა. ამ უკანასკნელისთვის კი გამოკვლევის პოპულაციას წარმოადგენს ქვეყანაში არსებული დაახლოებით 642 000 სასოფლო მეურნეობა (შინამეურნეობები და სასოფლო–სამეურნეო საწარმოები). შერჩევის ბაზის ძირითად წყაროს წარმოადგენს 2014 წლის სასოფლო-სამეურნეო აღწერა. შერჩევის ბაზის განახლება ხდება რეგულარულად სასოფლო მეურნეობათა გამოკვლევის, ბიზნეს რეგისტრის და ქვეყანაში არსებული სხვა ადმინისტრაციული წყაროების გამოყენებით.

დასაკვირვებელი სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის შერჩევისთვის გამოიყენება სოფლის მეურნეობისა და გარემოს სტატისტიკის მიერ ჩატარებული სასოფლო მეურნეობათა გამოკვლევის შედეგად მიღებული მონაცემები სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის რეალიზაციის შესახებ. კონკრეტული პროდუქტების შერჩევა ხორციელდება ქვეყნის მასშტაბით სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის ჯამურ რეალიზაციაში ამ პროდუქტის წილის მიხედვით.

სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის შერჩევა ხორციელდება წელიწადში ერთხელ, გასული წლის რეალიზაციის შესახებ მონაცემების მიხედვით. ამ ინფორმაციის საფუძველზე წლის განმავლობაში ყოველკვარტალურად ხორციელდება შერჩეული სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის ერთეულის ღირებულების განსაზღვრა და ინდექსის გაანგარიშება.

მონაცემების კონტროლი

სოფლის მეურნეობის პროდუქციის ერთეულის ღირებულების ინდექსის მონაცემთა კონტროლი ხორციელდება 2 ეტაპად:

პირველ ეტაპზე კონტროლი ხორციელდება სოფლის მეურნეობისა და გარემოს სტატისტიკის დეპარტამენტის მიერ, შესაბამისი გამოკვლევების ფარგლებში.

მეორე ეტაპზე ფასების სტატისტიკის დეპარტამენტის მიერ ხორციელდება სოფლის მეურნეობისა და გარემოს სტატისტიკის დეპარტამენტის მონაცემების დამატებითი ანალიზი და დამუშავება, ფასების სტატისტიკის მიზნებისთვის მისი გამოყენებადობის უზრუნველსაყოფად.

წონები

სოფლის მეურნეობის პროდუქციის ერთეულის ღირებულების ინდექსში შემავალი პროდუქციის წონების განახლება ხდება ყოველწლიურად, რაც ეფუძნება ეროვნულ ანგარიშთა სისტემით განსაზღვრულ წარმოების სტრუქტურას. ის ასახავს სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის გამოშვების უახლეს მონაცემებს ქვეყნის მასშტაბით. მიღებული წონები წარმოადგენს პროდუქტის კონკრეტული სახეობის ღირებულების წილს ქვეყნის მასშტაბით წარმოებული სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის მთლიან ღირებულებაში. საანგარიშო t პერიოდის წონებისთვის საბაზო პერიოდად გამოიყენება t‑2 პერიოდის მონაცემები. წონების ყოველწლიური განახლების დროს შეიძლება შეიცვალოს ინდექსში შემავალი პროდუქციის ჩამონათვალიც.

პირობითი ინდექსის გაანგარიშების (იმპუტაციის) მეთოდი

სოფლის მეურნეობის პროდუქციის ერთეულის ღირებულების ინდექსის გაანგარიშებისას საანგარიშო პერიოდში რომელიმე პროდუქტზე რეალიზაციის არარსებობის შემთხვევაში გამოიყენება იმპუტაციის მეთოდი — ბოლოს დაფიქსირებული ერთეულის ღირებულების გამეორება რეალური გაყიდვების გამოჩენამდე.

სოფლის მეურნეობის პროდუქციის ერთეულის ღირებულების ინდექსის გაანგარიშება სხვადასხვა დონეზე

6.1 უმცირესი დონის ინდექსის გაანგარიშება

ინდექსის გაანგარიშებისას უმცირესი დონის ინდექსს წარმოადგენს ინდივიდუალური სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციისთვის გაანგარიშებული ინდექსი. სქემა #1 გვიჩვენებს სოფლის მეურნეობის პროდუქციის ერთეულის ღირებულების ინდექსის სტრუქტურას, სადაც უმცირესი ერთობლიობის ინდექსს წარმოადგენს ხორბლის, სიმინდისა და სხვა ერთწლიანი სასოფლო-სამეურნეო კულტურებისათვის გაანგარიშებული ინდექსი. უმცირესი ერთობლიობის გრძელვადიანი ინდექსი მიიღება საანგარიშო (t) და საბაზო (0) პერიოდების შესადარი პროდუქტების ერთეულის ღირებულებების ფარდობით.

უმცირესი დონის ერთეულის ღირებულების ინდექსი Iₐ t/0 = [Σ(pᵢ,ₖ,ₜ \times wₖ,ₜ) / Σ(qᵢ,ₖ,ₜ \times wₖ,ₜ)] \div [Σ(pᵢ,ₖ,₀ \times wₖ,₀) / Σ(qᵢ,ₖ,₀ \times wₖ,₀)] სადაც: Iₐ t/0 — i-ური სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტის ერთ. ღირ. ინდექსი t პერიოდში, საბაზო 0 პერიოდთან შედარებით pᵢ,ₖ,ₜ — k-ური სასოფლო მეურნეობის მიერ i-ური პროდუქტის რეალიზაციის ღირებულება საანგარიშო პერიოდში qᵢ,ₖ,ₜ — k-ური სასოფლო მეურნეობის მიერ i-ური პროდუქტის რეალიზაციის მოცულობა საანგარიშო პერიოდში pᵢ,ₖ,₀ — k-ური სასოფლო მეურნეობის მიერ i-ური პროდუქტის რეალიზაციის ღირებულება საბაზო პერიოდში qᵢ,ₖ,₀ — k-ური სასოფლო მეურნეობის მიერ i-ური პროდუქტის რეალიზაციის მოცულობა საბაზო პერიოდში wₖ — სასოფლო მეურნეობის წონა სასოფლო მეურნეობათა გამოკვლევაში

სქემა #1. სოფლის მეურნეობის პროდუქციის ერთეულის ღირებულების ინდექსის სტრუქტურა

6.2 სოფლის მეურნეობის პროდუქციის ერთეულის ღირებულების ინდექსი ცალკეული ჯგუფებისა და მთლიანი დარგისთვის

სოფლის მეურნეობის პროდუქციის ერთეულის ღირებულების გრძელვადიანი ინდექსი ფასების საბაზო პერიოდთან შედარებით მთლიანი ჯგუფისთვის ან დარგისთვის გაიანგარიშება ლასპეირესის ტიპის შემდეგი ფორმულით:

ლასპეირესის ტიპის აგრეგირებული ინდექსი I t/0 = Σ n i=1 (Iᵢ t/0) \times sᵢ b სადაც: Iᵢ t/0 — i-ური პროდუქტის უმცირესი დონის გრძელვადიანი ინდექსი ფასების საბაზო (0) პერიოდთან შედარებით sᵢ b — i-ური პროდუქტის წონა წონების საბაზო პერიოდში (i-ური პრ-ის წარმოების წილი), სადაც Σsᵢ b =1

მოკლევადიანი ინდექსი წინა კვარტალთან შედარებით მიიღება ფასების საბაზო პერიოდთან შედარებით გაანგარიშებული საანგარიშო და წინა პერიოდის გრძელვადიანი ინდექსების ფარდობით.

6.3 ჯაჭვური ინდექსი

წონების განახლების პერიოდში შეიძლება განახლდეს სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის ჩამონათვალიც. ამ დროს მიმდინარეობს ერთეულის ღირებულების გაანგარიშება როგორც ძველ, ისე ახალ შერჩევაში მყოფი პროდუქტებისთვის, რაც განსხვავებული შერჩევისთვის გაანგარიშებული ინდექსების ჯაჭვური გადაბმის საშუალებას იძლევა. ამ დროს ინდექსების ჯაჭვური გადაბმით შესაძლებელია ინდექსის გაანგარიშება გრძელვადიანი საბაზო პერიოდით.

მაგალითად, 2018 წლის მეოთხე კვარტალამდე 2017 წლის მეოთხე კვარტალთან შედარებით გაანგარიშებული ინდექსისთვის გამოიყენებოდა wᵢ წონები, ხოლო 2019 წლიდან დაწყებული ინდექსის გაანგარიშება უნდა მოხდეს 2018 წლის მეოთხე კვარტალთან შედარებით, kᵢ წონების გამოყენებით (იხ. ცხრილი 1).

X₁ (ცხრილი 1) წარმოადგენს 2019 წლის პირველი კვარტალის ჯაჭვურ ინდექსს, რომელიც გაანგარიშებულია 2017 წლის მეოთხე კვარტალის ბაზით:

ცხრილი 1.

IV.2017=100	IV.2018=100
IV.2018: I^IV.18/IV.17 = ΣIᵢ^IV.18/IV.17×wᵢ = 106	IV.2018: I^IV.18/IV.18=100
X₁	I.2019: I^I.19/IV.18 = ΣIᵢ^I.19/IV.18×kᵢ = 102

ჯაჭვური გადაბმა 106 / X₁ = 100 / 102 \Rightarrow X₁ = (106 \times 102) / 100 \approx 108 I IV.18/IV.17 \times I I.19/IV.18 = 106 \times 102/100 \approx 108

📢

7. მონაცემთა გავრცელება

7.1 პრეს-რელიზი

საქსტატის ვებ-გვერდზე სოფლის მეურნეობის პროდუქციის ერთეულის ღირებულების ინდექსის შესახებ ყოველკვარტალურად ქვეყნდება პრეს-რელიზი. მასში მოცემულია ინდექსის კვარტალური და წლიური მონაცემები და ინდექსის ფორმირებაში მონაწილე ჯგუფების შესაბამისი წვლილები.

7.1.1 ჯგუფების წვლილი მთლიანი ინდექსის პროცენტულ ცვლილებაში

ინდექსის პროცენტულ ცვლილებაში სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის ან მათი ჯგუფის მიერ შეტანილი წვლილების გამოთვლა ჯამური ინდექსის გაანალიზების მნიშვნელოვანი ანალიტიკური საშუალებაა. პროდუქტის ერთეულის ღირებულების ცვლილების წვლილი მთლიანი ინდექსის ცვლილებაში აღნიშნავს პროცენტულ სხვაობას, რომელიც გამოწვეული იქნებოდა მხოლოდ ამ პროდუქტის ერთეულის ღირებულების ცვლილებით, სხვა დანარჩენი მასალის/მომსახურების ერთეულის ღირებულებების უცვლელობის შემთხვევაში.

მთლიანი ინდექსის მაჩვენებელში რომელიმე პროდუქტის ინდექსის ცვლილების წვლილის გაანგარიშება ხორციელდება შემდეგი ფორმულის საფუძველზე:

კვარტალური წვლილის ფორმულა წვლილიᵢ (კვარტ.) = (Iᵢ t / Iᵢ t‑1 - 1) \times 100 \times (Iᵢ t‑1 / I a t‑1) \times wᵢ t სადაც: Iᵢ t — i-ური პროდუქტის ინდექსი t პერიოდში (კვარტალი) Iᵢ t‑1 — i-ური პროდუქტის ინდექსი t‑1 პერიოდში I a t‑1 — სოფლის მეურნეობის პროდუქციის ერთეულის ღირებულების ინდექსი t‑1 პერიოდში wᵢ t — i-ური პროდუქტის წონა t პერიოდში

კვარტალის ინდექსში პროდუქტების ჯგუფის წვლილი წარმოადგენს მასში შემავალი ცალკეული პროდუქტების წვლილების ჯამს.

წონის ცვლილების შემთხვევაში i-ური პროდუქტის წვლილი წლიურ ინდექსში გამოითვლება შემდეგი ფორმულის საფუძველზე:

წლიური წვლილის ფორმულა (წონის ცვლილებისას) წვლილიᵢ (წლ.) = [(Iᵢ L - Iᵢ t‑4) / I a t‑4] \times wᵢ t‑4 \times 100 + [(Iᵢ t - 100) / I a t‑4] \times I a L \times wᵢ t სადაც: Iᵢ L — i-ური პროდუქტის ინდექსი წონების ცვლილების პერიოდში Iᵢ t‑4 — i-ური პროდუქტის ინდექსი t‑4 პერიოდში (წინა საბაზო პერიოდი=100) I a t‑4 — სოფ. მეურ. ერთ. ღირ. ინდექსი t‑4 პერიოდში wᵢ t‑4 — i-ური პროდუქტის წონა t‑4 პერიოდში Iᵢ t — i-ური პროდუქტის ინდექსი t პერიოდში I a L — სოფ. მეურ. ერთ. ღირ. ინდექსი წონების ცვლილების პერიოდში wᵢ t — i-ური პროდუქტის წონა t პერიოდში

📐

მაგალითი: ზემოთ მოცემული ფორმულის გამოყენებით, სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის ჯგუფზე ღირებულების ცვლილების წვლილი 2018 წლის მეოთხე კვარტალის წლიურ ინდექსში, 2017 და 2018 წლების შესაბამისი წონების (0,35 და 0,28) გათვალისწინებით, გამოითვლება შემდეგნაირად (იხ. ცხრილი 2).

ცხრილი 2. ინდექსები წინა წლის მეოთხე კვარტალთან შედარებით

	2017 წ. III კვ.	2017 წ. IV კვ.	2018 წ. III კვ.
სასოფლო-სამეურნეო პრ-ის ჯგუფის ინდექსი	101.2	101.7	102.2
მთლიანი ინდექსი	101.6	103.2	101.8

გამოთვლის მაგალითი წვლილი = [(101.7 - 101.2) / 101.6] \times 0.35 \times 100 + [(102.2 - 100) / 101.6] \times 0.28 \times 103.2 = 0.8%

ამ მონაცემების მიხედვით, სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის ჯგუფის წვლილმა 2018 წლის მესამე კვარტალის წლიურ ინდექსში 0,8 პროცენტული პუნქტი შეადგინა.

7.2 სოფლის მეურნეობის პროდუქციის ერთეულის ღირებულების ინდექსის დროითი მწკრივები

პრეს–რელიზთან ერთად, საქსტატის ვებ-გვერდზე ყოველკვარტალურად ქვეყნდება სოფლის მეურნეობის პროდუქციის ერთეულის ღირებულების ინდექსის დროითი მწკრივები სხვადასხვა ჭრილში:

სოფლის მეურნეობის პროდუქციის ერთეულის ღირებულების ინდექსი წინა კვარტალთან შედარებით;
სოფლის მეურნეობის პროდუქციის ერთეულის ღირებულების ინდექსი წინა წლის შესაბამის კვარტალთან შედარებით.

გამოქვეყნებული ინდექსები დამრგვალებულია ოთხ ციფრზე და წარმოადგენს საბოლოო მონაცემებს.

სქემა #2 ასახავს სოფლის მეურნეობის პროდუქციის ერთეულის ღირებულების ინდექსის გაანგარიშების ეტაპებს.

სქემა #2. სოფლის მეურნეობის პროდუქციის ერთეულის ღირებულების ინდექსის გაანგარიშების ეტაპები